ધોરણ 12 અર્થશાસ્ત્ર પ્રકરણ-1 અર્થશાસ્ત્રમાં આલેખ થીયરી

પ્રકરણ 1 અર્થશાસ્ત્રમાં આલેખ

વિભાગ A

1. આકૃતિ કયા પ્રકારના વિતરણ માટે દોરવામાં આવે છે? à અસતત

2. આલેખ કયા પ્રકારના વિતરણ માટે દોરવામાં આવે છે? àસતત

3. નીચેનામાંથી કઈ આકૃતિઓ સમાન માહિતી માટે દોરવામાં આવે છે? à સાદી સ્તંભ આકૃતિ અને પાસપાસેની સ્તંભ આકૃતિ

4. આજના સમયમાં ઇન્ટરનેટ માટે કયું વિધાન સાચું છે? à અભ્યાસ માટેનું એક સાધન છે

5. આર્થિક માહિતી માટેની ડેટા CD કોણ તૈયાર કરે છે? à પ્રયોગશાળાઓ, સંશોધન કેન્દ્રો, સરકાર વગેરે

6. અર્થશાસ્ત્ર એ કેવું વિજ્ઞાન છે? à સામાજિક

7. વાસ્તવિક જીવનમાં બનતી વિવિધ આર્થિક ઘટનાઓની સમજૂતી કયા શાસ્ત્રમાં અપાય છે? à અર્થશાસ્ત્ર

8. આર્થિક ઘટનાઓના વિશ્લેષણ માટે ખાસ કરીને કેટલા પ્રકારનાં ચિત્રો દોરવામાં આવે છે? à બે

9. સ્વયં સ્પષ્ટ માહિતી માટે શું દોરવામાં આવે છે? à આકૃતિ

10. આકૃતિ દોરવા, સમજવા કે સમજાવવા માટે કયા વિષયનું ઊંડું જ્ઞાન જરૂરી નથી હોતું? àઆંકડાશાસ્ત્રનું

11. ચિત્રને યોગ્ય કદનું બનાવવા માટે શું ઉપયોગી છે? àસ્કેલમાપ

12. શું દર્શાવવાથી આકૃતિ કે આલેખની વિશ્વસનીયતા વધે છે અને ચિત્ર અધિકૃત બને છે? àમાહિતીનો સ્રોત

13. આકૃતિના પ્રકારો કેટલા છે? à છ

14. બે ચલ વચ્ચેના સંબંધની રેખા અને તેનો ઢાળ દર્શાવતી આકૃતિ એટલે ... à રેખા આકૃતિ

15. કોઈ એક ચલના મૂલ્યની વિવિધ વિભાગો વચ્ચેની વહેંચણી દર્શાવતી આકૃતિ એટલે ... à સ્તંભ આકૃતિ

16. સ્તંભની ઊંચાઈ (લંબાઈ) તે વિભાગ / સમય માટે શું દર્શાવે છે? à ચલનું મૂલ્ય

17. સામાન્ય રીતે સ્તંભ આકૃતિના કેટલા પ્રકાર હોય છે. à ત્રણ

18. કોઈ એક આધાર ઉપર કોઈ ચલનું મૂલ્ય દર્શાવતી આકૃતિ કઈ? à સાદી સ્તંભ આકૃતિ

19. કોઈ એક આધાર ઉપર કોઈ એક ચલનું એક કરતાં વધુ વર્ગો માટેનું મૂલ્ય દર્શાવવામાં આવે તે આકૃતિ કઈ? à પાસપાસેની સ્તંભ આકૃતિ

20. જ્યારે સ્તંભ આકૃતિના દરેક સ્તંભના મૂલ્યને એકથી વધુ પેટાવિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે ત્યારે કઈ આકૃતિ બને છે? à વિભાજિત સ્તંભ આકૃતિ

21. આકૃતિ કે આલેખમાં x-ધરી પર શું દર્શાવાય છે? à સમય

22. જન્મદર-મૃત્યુદર માહિતીને એકસાથે દર્શાવવા કઈ આકૃતિ ઉપયોગી છે? à પાસપાસેની સ્તંભ આકૃતિ

23. આકૃતિ કે આલેખમાં y-ધરી પર શું દર્શાવવામાં આવે છે? à ચલ

24. સ્તંભ આકૃતિ દોરતી વખતે દરેક સ્તંભ સામાન્ય રીતે કઈ ધરી પર દોરવામાં આવે છે? à x-ધરી

25. વૃત્તાંશ આકૃતિમાં વર્તુળનું ક્ષેત્રફળ 360° હોવાથી ચલનું કુલ મૂલ્ય ......... દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.

à 360°

26. વર્તુળના વૃત્તાંશ કેટલા હોય છે? à 360°

27. 1991થી 2001ના દાયકામાં ભારતમાં વસ્તીવૃદ્ધિ-દર કેટલા ટકા હતો? à 21.54

28. કયું શાસ્ત્ર જીવન જીવવાની કળા અને વિજ્ઞાન અંગેનું શાસ્ત્ર છે? à અર્થશાસ્ત્ર

29. ડિજિટલ ટેક્નોલોજીનું એક સ્વરૂપ એટલે? à ઇન્ટરનેટ

30. ......... આંકડાકીય માહિતીને પ્રોસેસ કરવા માટેનો પ્રોગ્રામ છે. à એક્સલ વર્કશીટ

31. સમય આધારિત રેખા આકૃતિમાં સ્વતંત્ર ચલ કઈ ધરી પર દર્શાવાય છે? à x-ધરી

32. વૃત્તાંશ , આવૃત્તિ બહુકોણ, આવૃત્તિવક્ર, સંચયી આવૃત્તિ બહુકોણ માંથી કયું ચિત્ર આલેખ નથી? à વૃત્તાંશ

33. બેન્કિંગ અંગેની માહિતી નીચેનામાંથી કઈ વેબસાઇટ ઉપરથી મળી શકે? à RBI

34. નીચેનામાંથી કોનો સમાવેશ આલેખના પ્રકારમાં થતો નથી? à ચિત્રાકૃતિ

35. વૃત્તાંશ આકૃતિમાં વર્તુળનું કુલ ક્ષેત્રફળ કેટલું હોય છે? à 360°

36. નીચેનામાંથી કયો આકૃતિનો એક પ્રકાર છે? à ચિત્રાકૃતિ

 

વિભાગ B

1. આકૃતિ એટલે શું?

à સ્વયં સ્પષ્ટ અવલોકિત માહિતીનું ચિત્ર દ્વારા પ્રતિનિધિત્વ એટલે આકૃતિ.

2. આલેખ એટલે શું?

à સ્વયં સ્પષ્ટ ન હોય તેવી માહિતીને સ્પષ્ટ કરવા અવલોકિત માહિતીનું ચિત્ર દ્વારા પ્રતિનિધિત્વ એટલે આલેખ.

3. સ્તંભ આકૃતિ એટલે શું?

à કોઈ એક ચલના મૂલ્યના વિવિધ વિભાગો વચ્ચેની વહેંચણી દર્શાવતી આકૃતિ એટલે સ્તંભ આકૃતિ.

4. વૃત્તાંશ આકૃતિ એટલે શું?

à એક વર્તુળને એક સમષ્ટિ માની લેવામાં આવે અને આપેલી માહિતીને વર્તુળના ભાગ પાડી દર્શાવવામાં આવે ત્યારે બનતી આકૃતિને વૃત્તાંશ આકૃતિ કહેવાય છે. અથવા વૃત્તાંશ આકૃતિ એટલે આપેલી માહિતીના પેટાવિભાગોને વર્તુળના અંશના પ્રમાણમાં દર્શાવતી આકૃતિ.

5. ડેટા CD એટલે શું?

à કેટલીક સંસ્થાઓ જે સમગ્ર અર્થતંત્રની માહિતી મેળવીને આંકડાકીય વિગતોનો અહેવાલ તૈયાર કરે છે અને તે આંકડાઓને CDમાં સંગ્રહ કરવામાં આવે છે. તે ડેટા CD કહેવાય.

6. અર્થતંત્રના ફેરફારો કયાં ચિત્રો દ્વારા વ્યક્ત થાય છે? અથવા આર્થિક ઘટનાઓના વિશ્લેષણ માટે ખાસ કરીને કયાં બે પ્રકારનાં ચિત્રો દોરવામાં આવે છે?

à અર્થતંત્રના ફેરફારો આકૃતિ અને આલેખ દ્વારા વ્યક્ત થાય છે.

7. આંકડાશાસ્ત્રની દષ્ટિએ ક્યારે આકૃતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે કે દોરવામાં આવે છે?

à જ્યારે માહિતીની આવૃત્તિ અસતત હોય ત્યારે આકૃતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, એટલે કે આકૃતિ સ્વયં સ્પષ્ટ માહિતી માટે દોરવામાં આવે છે.

8. આકૃતિનો ઉપયોગ ક્યાં વધુ થતો હોય છે?

à આકૃતિનો ઉપયોગ વિજ્ઞાપન કંપનીઓ આકર્ષણ ઊભું કરવા, રાજ્ય (સરકાર) માહિતી આપવા, સામાજિક સંસ્થાઓ પ્રજામાં જાગૃતતા ફેલાવવા માટે વધુ થતો હોય છે.

9. સામાન્ય પ્રજાને માહિતી આપવા શેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે?

à સામાન્ય પ્રજાને માહિતી આપવા માટે આકૃતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

10. આલેખ કયા પ્રકારના વિતરણ માટે દોરવામાં આવે છે?

à જ્યારે માહિતીને સતત આવૃત્તિ-વિતરણ માટે દર્શાવવાની હોય ત્યારે આલેખ દોરવામાં આવે છે.

11. આલેખ દોરવા માટે અને સમજવા માટે કયા વિષયનું (કયા શાસ્ત્રનું) જ્ઞાન જરૂરી બને છે?

à આલેખ દોરવા માટે અને સમજવા માટે આંકડાશાસ્ત્રના વિષયનું જ્ઞાન જરૂરી બને છે.

12. આલેખનો ઉપયોગ વધુ ક્યાં કરવામાં આવે છે?

à આલેખનો ઉપયોગ સંશોધનકારો દ્વારા તથા ઉચ્ચ શિક્ષણમાં વધુ કરવામાં આવે છે.

13. આકૃતિમાં 'x' અને 'y' ધરી ઉપર શું દર્શાવાય છે?

à આકૃતિમાં 'x' ધરી પર સ્વતંત્ર ચલ અને 'y' ધરી પર પરતંત્ર ચલ દર્શાવાય છે.

14. સમગ્રલક્ષી પરિબળોમાં થતાં વલણો શેના દ્વારા સ્પષ્ટ થાય છે?

à સમગ્રલક્ષી પરિબળોમાં થતાં વલણો સામાયિક શ્રેણીની મદદથી દોરાયેલા આલેખ દ્વારા સ્પષ્ટ થાય છે.

15. સ્કેલમાપ કેમ લેવું જોઈએ? તે કોના આધારે લેવું જોઈએ?

à આંકડાના આધારે આકૃતિ કે આલેખનું સ્કેલમાપ લેવું જોઈએ જેથી ચિત્ર યોગ્ય કદનું બને.

16. આલેખ કે આકૃતિમાં x-ધરી પર શું લેવામાં આવે છે?

à આલેખ કે આકૃતિમાં x-ધરી પર સમય, સ્થળ, દેશ જેવી અચલ (સ્વતંત્ર ચલ) રાશિ લેવામાં આવે છે.

17. સામાન્ય રીતે 'y' ધરી પર શું દર્શાવવામાં આવે છે?

à સામાન્ય રીતે 'y' ધરી પર એકમદીઠ બદલાતી ચલરાશિ દર્શાવવામાં આવે છે. જેવાં કે - વસ્તીવૃદ્ધિ-દર, ઉત્પાદન, આયાત-નિકાસ ખર્ચ, ગરીબી, બેકારી વગેરેની ટકાવારી.

18. વિશ્વસનીય સ્રોત કોને કહેવાય?

à જે સંસ્થાએ માહિતી નિષ્ણાતોની મદદથી મેળવેલી હોય અને છાપેલી હોય તેવા સ્રોતને વિશ્વસનીય સ્રોત કહેવાય. દા.ત., CSO, NSSO, RBI, UNOની વેબસાઇટનો ઉપયોગ કરીને મેળવેલી માહિતી વિશ્વસનીય કહેવાય.

19. રેખા આકૃતિ શું દર્શાવે છે? અથવા રેખા આકૃતિ એટલે શું?

à બે ચલ વચ્ચેનો સંબંધ અને તેના ઢાળ દર્શાવતી આકૃતિ એટલે રેખાકૃતિ. રેખાકૃતિ એ સમયના સંદર્ભમાં કોઈ એક ચલનાં સ્વયં સ્પષ્ટ વલણો દર્શાવતી આકૃતિ છે.

20. સ્તંભની ઊંચાઈ (લંબાઈ) શું દર્શાવે છે?

à સ્તંભની ઊંચાઈ (લંબાઈ) તે વિભાગ / સમય માટે ચલનું મૂલ્ય દર્શાવે છે.

21. સ્તંભ આકૃતિમાં સ્તંભની પહોળાઈ શાથી એકસરખી હોય છે?

à સ્તંભ આકૃતિમાં સ્તંભની પહોળાઈ એકસરખી હોય છે, કારણ કે, સ્તંભની પહોળાઈ કોઈ મૂલ્ય દર્શાવતી નથી.

22. સ્તંભ આકૃતિના કેટલા અને કયા કયા પ્રકાર છે?

à સ્તંભ આકૃતિના કુલ ત્રણ પ્રકારો છે : (i) સાદી સ્તંભ આકૃતિ, (ii) પાસપાસેની સ્તંભ આકૃતિ, (iii) વિભાજિત સ્તંભ આકૃતિ.

23. સાદી સ્તંભ આકૃતિ એટલે શું?

à કોઈ એક આધાર (દેશ કે પ્રદેશ) ઉપર કોઈ ચલનું મૂલ્ય દર્શાવી સરખામણી કરતી આકૃતિ એટલે સાદી સ્તંભાકૃતિ.

24. પાસપાસેની સ્તંભ આકૃતિ એટલે શું? અથવા પાસપાસેની સ્તંભ આકૃતિનો ઉપયોગ ક્યારે કરવામાં આવે છે?

à જ્યારે કોઈ એક આધાર ઉપર કોઈ એક ચલનું એક કરતાં વધુ વર્ગો માટેનું મૂલ્ય દર્શાવવામાં આવે છે, ત્યારે આધારના દરેક મૂલ્ય ઉપર ચલના વિવિધ વર્ગોનાં મૂલ્યો દર્શાવતાં અલગ અલગ સ્તંભો દોરવામાં આવે છે, ત્યારે બનતી આકૃતિ એટલે પાસપાસેની સ્તંભ આકૃતિ કહે છે.

25. વિભાજિત સ્તંભ આકૃતિ ક્યારે બને છે?

à જ્યારે સ્તંભ આકૃતિના દરેક સ્તંભના મૂલ્યને એકથી વધુ પેટાવિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે ત્યારે વિભાજિત સ્તંભ આકૃતિ બને છે.

26. વૃત્તાંશ શોધવાનું સૂત્ર આપો.

à વૃત્તાંશ = (પેટામૂલ્ય / કુલ મૂલ્ય) × 360

27. આલેખના મુખ્ય પ્રકારો કેટલા છે? કયા કયા?

à આલેખના મુખ્ય પ્રકારો ત્રણ છે : (i) સામાયિક શ્રેણીનાં વલણો દર્શાવતાં આલેખ (ii) સતત આવૃત્તિ-વિતરણ ધરાવતી માહિતી માટેના આલેખ (iii) લઘુગુણક (લૉગ) આધારિત આલેખ

28. સામાયિક શ્રેણીના આલેખ કોને કહેવાય?

à વ્યાપાર કે આર્થિક પ્રવૃત્તિનાં ચક્રોમાં ટૂંકા કે લાંબા ગાળાનાં નિયમિત કે અનિયમિત પરિવર્તનોનાં વલણોને આંકડાશાસ્ત્રનાં સાધનો દ્વારા તથા સમયને આધાર તરીકે લઈને જ્યારે આલેખમાં દોરવામાં આવે ત્યારે તેને સામાયિક શ્રેણી આલેખ કહેવાય છે.

29. પાવર-પોઇન્ટ પ્રેઝન્ટેશન શું છે?

à પાવર-પોઇન્ટ પ્રેઝન્ટેશન અર્થશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતો કે અટપટી આંકડાકીય માહિતીને રજૂ કરવાની સરળ રીત છે.

30. એક્સલ વર્કશીટ શું છે?

à એક્સલ વર્કશીટ આંકડાકીય માહિતીને પ્રોસેસ કરવાનો અનોખો પ્રોગ્રામ છે.

31. આજના યુગમાં કમ્પ્યુટરનાં મોટા ભાગનાં કાર્યો શેના દ્વારા થઈ શકે છે?

à આજના યુગમાં કમ્પ્યુટરનાં મોટા ભાગનાં કાર્યો ટેબલટ કે મોબાઇલ ફોન દ્વારા થઈ શકે છે.

32. ઇન્ટરનેટ શેનું સ્વરૂપ છે?

à ઇન્ટરનેટ ડિજિટલ ટેક્નોલોજીનું એક સ્વરૂપ છે.

33. આંકડાશાસ્ત્રના એડવાન્સ પ્રોગ્રામો જણાવો.

à આંકડાશાસ્ત્રના એડવાન્સ પ્રોગ્રામો SPSS, SHAZAM, E-Views, SAS વગેરે છે.

34. કમ્પ્યુટર માટેના કયા સોફ્ટવેર ઇન્ટરનેટ પરથી વિના મૂલ્યે મળે છે?

à Gretl, PSPP, R વગેરે સોફ્ટવેર ઇન્ટરનેટ પરથી વિના મૂલ્યે મળે છે.

35. પૂર્ણ રૂપ આપો :

à (1) CMIE : Centre for Monitoring Indian Economy

(2) ILO : International Labour Organization

(3) CSO : Central Statistical Organization

(4) NSSO : National Sample Survey Organization

(5) WHO : World Health Organization

(6) UNO : United Nation's Organization

(7) IMF : International Monetary Fund

(8) CD : Compact Disc

(9) RBI : Reserve Bank of India

36. જ્યારે માહિતી સતત આવૃત્તિમાં દર્શાવવી હોય ત્યારે શું દોરવામાં આવે છે?

à જ્યારે માહિતી સતત આવૃત્તિમાં દર્શાવવી હોય ત્યારે આલેખ દોરવામાં આવે છે.